【#1】Chòm Sao Ursa Major (Ursa Major)

“Chòm sao chính Ursa là chòm sao đầu tiên mà bạn cần bắt đầu biết bầu trời đầy sao, nếu bạn chưa học cách tìm ra Big Buck, bầu trời đầy sao đối với bạn sẽ luôn luôn là những điểm sáng rải rác.”

“Thiên văn học hiện không phải là môn học bắt buộc ở trường và được dạy tùy ý.

Hình. 1 Chòm sao chính Ursa, sơ đồ

Chòm sao chính Ursa là chòm sao lớn nhất ở bán cầu bắc của bầu trời và là khu vực góc lớn thứ ba trong số tất cả các chòm sao của thiên thể (nebosphere), ngoài ra, Ursa Major là tổ tiên của cùng một nhóm các chòm sao 1 .

Là một trong những khu vực lớn nhất, Ursa Major trực tiếp có tới 8 chòm sao – đó là Bootes, Dragon, Gi hươu cao cổ, Lynx, Leo nhỏ, Leo, Lông Veronica và Chó săn.

Ursa Major là một chòm sao không ngừng nghỉ trên khắp nước Nga (chính xác hơn, asterism chính là không ngừng 2 chòm sao Big Buck, có thể phục vụ như một chiếc đồng hồ bầu trời đêm khổng lồ).

Sao và sơ đồ đường viền của chòm sao Ursa Major

Chòm sao chính Ursa là chòm sao dễ nhìn thấy và dễ nhận biết nhất trên bầu trời phía bắc của chúng ta. Trong chòm sao có tới bảy ngôi sao sáng hơn cường độ thứ ba – đây là Epsilon Ursa Major (ε UMa, 1,76 m) – Người ngoài hành tinh, α UMa – Dubhe, η UMa – Benetnash, ζ UMa – Mizar, β UMa – MeracFekda (UMa) với cuộc tranh cãi ψ Ursa Major Tai zun (hình 2).

Hình. 2 Chòm sao Ursa Thiếu tá. Tên của những ngôi sao sáng nhất. Dòng Lilac – asterism Big Buck như một biểu tượng của Bắc Đẩu

Như bạn có thể thấy, trong Hình 2, tên của hơn bảy ngôi sao được hiển thị – không phải là ngôi sao sáng nhất, nhưng quan trọng để xây dựng các sơ đồ chòm sao (Hình 3) sao của Kaffa (Megrets, δ UMa), Muscida (otta UMa), Al Howd (θ UMa) và gợi ý ghép cặp Alula Borealis (ν UMa), Taniya Australis (μ UMa), Talita (Borealis – ι UMa, Australis – κ UMa).

Đáng chú ý là các ngôi sao được ghép đôi tạo thành dấu hoa thị “Nhảy Gazelle” đã đến với chúng ta từ các nhà thám hiểm phương đông (Nhảy Gazelle, Đường đua Gazelle, Nhảy ba Gazelle)phác thảo các cạnh xa của chòm sao. Nhảy Asterism Gazelle Bạn có thể xem bằng cách di chuyển con trỏ đến Hình 3.

Để xây dựng phiên bản vẽ đường viền sơ đồ của chòm sao Ursa Major, hầu như các ngôi sao giống nhau được sử dụng như trong các sơ đồ truyền thống, nhưng chúng ta có thể hình dung rõ ràng một con gấu Bắc cực trong phác thảo của chúng ta:

Hình. 3 Sơ đồ của chòm sao Ursa Major. Biểu đồ theo các ngôi sao (hình ảnh phác thảo) của một con gấu Bắc cực (Sơ đồ rất thành công của chòm sao này được đề xuất bởi X. Ray. Chính nó đã đóng vai trò là động lực cho những nỗ lực sáng tác các sơ đồ chòm sao của riêng họ).

Asterism Big Buck và Jumping Gazelle – di chuột qua JavaScript

Từ thời cổ đại, bất kể truyền thống văn hóa và tôn giáo, trong chòm sao này, người ta đã xác định được bảy ngôi sao sáng gấp trong một bản vẽ sơ đồ của một cái xô, mà bây giờ được gọi là ” asterism thùng lớn“. Dấu hoa thị này chắc chắn xứng đáng có một hình ảnh riêng biệt (Hình 5), vì có một nhóm đặc trưng hơn trong đó để chỉ ra rằng, cần tăng thêm – đó là các ngôi sao nhị phân trực quan Alcor và Mizar, “kỵ sĩ” và “ngựa”, tương ứng. Có một huyền thoại rằng đối với cặp đôi này trong thời cổ đại, họ đã kiểm tra thị lực của họ khi chọn các chiến binh.

Tất cả, ngay cả những ngôi sao không sáng chói khi tham gia vào tiểu hành tinh Big Buck đều có tên riêng và được nhận từ các quốc gia khác nhau – đây là một chuỗi các ngôi sao (bắt đầu từ tay cầm và kết thúc bằng muỗng múc). Tất cả các ngôi sao được sử dụng để xây dựng sơ đồ Big Buck đều có khả năng điều hướng.

Có thể tìm thấy danh sách hơn 230 Ursa Các ngôi sao chính bằng cách gọi danh sách: NGÔI SAO đáng chú ý và có thể nhìn thấy của chòm sao BIG BEAR.

Hình. 4 Asterism Big Dipper trong chòm sao Ursa Major.

Asterism sao “Big Buck”. Asterism “The Horseman”: Alcor và Mizar

Sau khi các đường viền và các ngôi sao sáng nhất của chòm sao được nghiên cứu để nhận dạng tự động, bạn có thể bắt đầu tìm kiếm chòm sao Ursa Major trực tiếp trên bầu trời đầy sao.

Làm thế nào để tìm thấy một thùng lớn trên bầu trời?

Cách dễ nhất để tìm xô Big Dipper vào cuối mùa hè và mùa thu, khi vào buổi tối, nó nằm ở phía bắc của bầu trời. Phía bắc ở đâu, bạn hỏi? Nó là Phía thiên đường nơi mặt trời không bao giờ xảy ra! (Tất nhiên, trừ khi bạn sống bên ngoài Vòng Bắc Cực.) Hướng về phía bắc rất dễ tìm thấy vào một ngày trời trong: buổi trưa Mặt trời nằm ở phía nam, có nghĩa là phía bắc ở hướng ngược lại.

Vì vậy, vào mùa thu, Big Buck nằm ở phía bắc. Nó rất dễ tìm, bởi vì nó tương đối thấp trên bầu trời và ở vị trí nằm ngang thông thường của nó.

Vào buổi tối mùa thu, Big Buck ở phía bắc. Hoa văn: Stellarium

Vào mùa đông, đặc biệt là vào tháng một-tháng hai, vào buổi tối, cái xô bắt đầu nhấc lên, như thể đứng lên xử lý. Điều này không đáng ngạc nhiên. Nhớ lại rằng mỗi ngày tất cả các ngôi sao đều mô tả một vòng tròn quanh cực thế giới, do đó phản ánh sự quay của Trái đất quanh trục của nó. Nhưng mỗi năm, các ngôi sao tạo thêm một vòng tròn nữa, phản ánh chuyển động của Trái đất theo quỹ đạo quanh Mặt trời. Ursa Các ngôi sao chính cũng không ngoại lệ – chuyển từ điểm dưới cùng, xô trong nửa sau của mùa đông dường như đứng trên hai chân sau của nó. Vào thời điểm này vào buổi tối, nó nằm ở phía đông bắc.

Xô lớn vào buổi tối trên bầu trời mùa đông. Hoa văn: Stellarium

Vào đầu mùa xuân, Big Buck cuối cùng đã chiếm một vị trí thẳng đứng, và vào giữa mùa xuân đã được tìm thấy ở đỉnh cao của nó. Hơn nữa, nếu bạn đứng quay mặt về phía nam, thì cái xô bị lộn ngược! Có lẽ người mới đến là khó khăn nhất để tìm một cái xô vào mùa xuân.

Vào mùa xuân, Big Buck đang ở đỉnh cao. Nếu bạn nhìn vào nó, hướng về phía nam, thì cái xô sẽ xuất hiện lộn ngược. Hoa văn: Stellarium

Tuy nhiên, ở miền bắc nước Nga và ở vĩ độ vừa phải, xô cũng phân biệt kém trên bầu trời – do đêm trắng. Nhưng ở làn giữa và ở phía nam nước Nga, Big Buck hoàn toàn có thể nhìn thấy ở phía tây và – sau nửa đêm – ở phía tây bắc. Trong trường hợp này, hình vẽ bị nghiêng – cái xô nhìn xuống và tay cầm hướng lên.

Vị trí của xô Big Dipper trên bầu trời mùa hè. Hoa văn: Stellarium

Ursa Major trông như thế nào?

Khi tìm thấy Bắc Đẩu trên bầu trời, chúng tôi đồng thời xác định bức ảnh sáng nhất của chòm sao Ursa Major. Nhưng Ursa Major chiếm một diện tích lớn hơn nhiều trên bầu trời so với một cái xô!

Bạn sẽ ngạc nhiên, nhưng một bầu trời rộng lớn ngay dưới cái xô và bên phải của nó – tất cả đều thuộc về chòm sao này. Theo khu vực, Ursa Major đứng ở vị trí thứ ba trong số 88 chòm sao trên bầu trời, chỉ đứng sau chòm sao Hydra và Virgo.

Ursa Major là một chòm sao rất rộng lớn, chiếm diện tích lớn hơn nhiều trên bầu trời so với Big Buck. Trong hình này, các đường viền của Ursa Major được khoanh tròn bởi một đường đứt nét màu đỏ. Hoa văn: Stellarium

Big Dipper bao gồm 125 ngôi sao có thể nhìn thấy bằng mắt thường trên bầu trời tối và trong suốt. Trong bầu trời thành phố thông thường, ngoài những ngôi sao xô, bạn có thể tìm thấy hàng tá ngôi sao thuộc về Ursa Major.

Làm thế nào để tìm thấy những ngôi sao này? Nhìn kỹ vào nhóm lớn. Ở bên phải anh ta, bạn sẽ thấy thêm hai ngôi sao nằm gần như song song với các ngôi sao Dubhe và Merak. Đây là những ngôi sao 23 và ipsilon (υ) của Ursa Major. Xa hơn nữa là omicron (otta) Ursa Major.

Ở bên phải và bên dưới cái xô có một hình tam giác sắc nhọn được tạo thành từ theta (θ), kappa () và iota (ι) Ursa Các ngôi sao chính, và bên dưới cái xô có một hình tam giác khác rất giống với hình trước đó. Nó được hình thành bởi các ngôi sao lambda (λ), mu (μ) và psi (ψ) của Ursa Major.

Hai hình tam giác được mô tả tương tự như chân của một con vật – trước và sau. Trong trường hợp này, cái xô có nghĩa là thân của con gấu và tay cầm của cái xô – một cái đuôi dài và cong. (Trường hợp một con gấu có cái đuôi dài như vậy là một câu chuyện khác.) Cuối cùng, ngôi sao omicron là cái đầu, thậm chí có thể là mũi của con thú.

Đồng ý, trong hình này bạn đã có thể nhận ra con gấu!

Nếu chúng ta lấy tất cả các ngôi sao chính trong chòm sao Ursa Major, không chỉ các ngôi sao trong xô, thì chúng cùng nhau thực sự giống với một con vật bốn chân. Hình: Vũ trụ vĩ đại

Cuối cùng, hai ngôi sao nữa, nudes (ν) và xi (ξ) của Ursa Major được đặt bên dưới cái kia ở phía nam của chòm sao. Họ ở phía nam của phần còn lại đến nỗi ở vĩ độ Moscow, chẳng hạn, họ vượt ra ngoài đường chân trời khi Ursa Major nằm ở phía bắc.

Không có gì ngạc nhiên khi chòm sao Ursa Major được coi là chòm sao chính của bầu trời Nga. Đầu tiên, bản vẽ chính của anh ấy, Big Buck, không bao giờ vượt ra ngoài đường chân trời và có thể được quan sát bất cứ lúc nào trong năm. Kết quả là, nó phục vụ như một hướng dẫn tuyệt vời. Với sự giúp đỡ của nó, bạn có thể dễ dàng tìm thấy:

  1. Sao Bắc cực và do đó điều hướng trong không gian,
  2. Chòm sao Cassiopeia,
  3. Chòm sao Sư tử, chòm sao chính của bầu trời mùa xuân,
  4. Sao sáng ArcturusNhà nguyệnMột trong số đó tỏa sáng trên bầu trời mùa xuân hè và phần còn lại ngự trị vào mùa đông, cao chót vót trên các chòm sao mùa đông tráng lệ,
  5. Chòm sao Sinh đôi và hai ngôi sao sáng nhất của anh ấy, Diễn viênÔ nhiễm,
  6. Ngôi sao Spica và chòm sao Trinh nữ trên bầu trời mùa xuân.

Ursa Major và Tìm kiếm Sao Bắc Đẩu

Trong thời cổ đại chòm sao hiểu một nhóm các ngôi sao sáng, đặc trưng cho sự sắp xếp lẫn nhau của chúng, tạo thành bất kỳ hình nào, nếu những ngôi sao này được kết nối về mặt tinh thần bằng các đường thẳng.

Bây giờ dưới chòm sao họ hiểu toàn bộ khu vực trên bầu trời trong một số ranh giới nhất định. Nói một cách đơn giản, tất cả các ngôi sao nằm trong một vòng tròn tưởng tượng, được vẽ để bao gồm các ngôi sao sáng nhất của nó, thuộc về chòm sao. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng chúng ta nhìn thấy hình ảnh ngôi sao phẳng từ mặt đất, nhưng trên thực tế, một số ngôi sao đi vào chòm sao có thể nằm trong không gian xa hơn so với hàng xóm của chúng trong chòm sao so với các ngôi sao mà chúng ta nhìn thấy theo hướng hoàn toàn ngược lại trời ơi!

Các chòm sao của một con sư tử, ung thư … tất cả điều này nghe có vẻ rất đẹp, nhưng trên thực tế, để nhìn thấy thứ gì đó trong ánh đèn lấp lánh trên bầu trời tối là khá khó khăn. Vấn đề là chúng ta cần một điểm khởi đầu, và một điểm như vậy ở bán cầu bắc chắc chắn sẽ là Sao Bắc đẩu.

Tìm kiếm Sao Bắc không khó – với điều kiện bạn biết phía bắc ở đâu và bạn có thể tìm thấy Ursa Major trên bầu trời

Người ta thường chấp nhận rằng Sao Bắc Đẩu là ngôi sao sáng nhất có thể nhìn thấy nếu bạn nhìn lên bầu trời ngay trên đầu bạn. Tuy nhiên, đây chỉ là một huyền thoại. Trên thực tế, việc tìm kiếm Sao Bắc Đẩu phải bắt đầu theo một cách hoàn toàn khác. Vì vậy, trước hết, bạn cần tìm trên bầu trời chòm sao đáng chú ý nhất của bán cầu bắc Trái đất: Thiếu tá Ursa.

Trước hết, bạn cần biết ít nhất là khoảng phía bắc và phía nam. Để làm điều này, chỉ cần chú ý nơi Mặt trời xảy ra vào buổi trưa. Hướng này được gọi là phía nam, và ngược lại được gọi là phía bắc. Nếu chúng ta quay mặt về hướng bắc, phía đông sẽ ở bên phải và phía tây ở bên trái.

Biết được hình dạng của chòm sao Ursa Major và biết cách tìm thấy nó trên bầu trời, bất kể chúng ta ở đâu, chúng ta có thể tìm thấy Sao Bắc Đẩu từ đó và xác định các quốc gia trên thế giới từ đó.

Chòm sao Ursa Major (chúng ta thường gọi nó là Woz hoặc Chariot) bao gồm bảy ngôi sao sáng, ở vị trí của chúng giống như một cái nồi có tay cầm hoặc một cái muôi.

Vị trí của xô xô trên bầu trời không đổi. Cần phải nhớ rằng bầu trời xoay quanh Sao Bắc và do đó, vào những giờ khác nhau trong đêm và vào những thời điểm khác nhau trong năm, Ursa Major chiếm những vị trí khác nhau so với đường chân trời. Đôi khi cô ấy ở gần đường chân trời, và sau đó các ngôi sao của cô ấy ở trên bầu trời để “tay cầm” của “cái chảo” nhìn sang bên trái. Vào những thời điểm khác, chòm sao cao hơn trên bầu trời và các chảo pan bị nghiêng về phía chân trời. Nó cũng xảy ra rằng “chảo” bị đảo lộn (tại thời điểm đó nó ở phía bắc, gần như trên đầu).

Vì vậy, ngay khi chòm sao Ursa Major được tìm thấy, hãy chú ý đến hai ngôi sao cực đoan tạo thành bức tường phía trước của xô xô. Cố tình vẽ một đường thẳng xuyên qua chúng để nó đi từ đáy đến nắp nắp của xô, đếm năm phân đoạn miễn là khoảng cách giữa hai ngôi sao … và ngay lập tức nhận thấy ngôi sao tỏa sáng rực rỡ với ánh sáng vàng. Thưa quý vị – Tôi vội giới thiệu bạn. Những gì bạn nhìn thấy trước mặt là Sao Bắc đẩu.

Không phải là sáng nhất. Không phải là đáng chú ý nhất. Nhưng, điều quan trọng nhất đối với một người quan sát từ Trái đất.

Ngôi sao cực thuộc về chòm sao Tiểu Ursa, hình dạng của nó cũng giống như một cái xô, chỉ có kích thước nhỏ hơn, và cũng bị đảo lộn so với Ursa Major.

Sao Bắc Đẩu sáng hơn tất cả các ngôi sao khác của chòm sao này và nằm ở cuối “tay cầm của một cái xô nhỏ”. Nói một cách hình tượng, Ursa Minor dường như đang “treo” trên Sao Bắc Đẩu. Chòm sao gần Sao Bắc không bao giờ vào. Chúng có thể nhìn thấy vào mùa hè và mùa đông bất cứ lúc nào trong đêm.

Quan sát các chòm sao mùa hè

Một dải sáng bạc đi qua chòm sao Cassiopeia – Dải ngân hà. Theo bầu trời theo hướng của dải này về phía Ursa Minor, chúng ta sẽ tìm thấy chòm sao thiên ngađôi khi được gọi là Thánh giá, vì các ngôi sao sáng nhất của nó tương tự như con số này.

Dưới chòm sao Cygnus, cũng trong Dải Ngân hà, là chòm sao đại bàng với một ngôi sao trắng sáng mà người Ả Rập gọi là Bàn thờ. Từ hai chòm sao này, tạo thành một hình tam giác với chúng, theo hướng Ursa Major là một hình nhỏ Chòm sao Lyra với một ngôi sao màu xanh rất sáng Vega.

Tất cả ba chòm sao này được nhìn thấy rõ nhất vào mùa hè và mùa thu vào đầu buổi tối.

Một bức tranh tiêu biểu về bầu trời mùa hè cho bán cầu bắc của Trái đất: cả Dipper, sư tử, Bootes và vương miện phía Bắc

Quan sát các chòm sao mùa xuân

Nó rất thuận tiện để quan sát các chòm sao vào mùa xuân. Khởi động, Vương miện phương bắcSư tử. Có một ngôi sao màu vàng đỏ sáng trong chòm sao Bootes Arcturus. Chúng tôi sẽ tìm thấy nó nếu chúng tôi tiếp tục lùi dòng kết nối hai ngôi sao cuối cùng của tay cầm của nhóm xô xô của Ursa Major.

Gần Bootes, một chòm sao nhỏ mờ nhạt tạo thành thứ gì đó giống như vòng hoa. Đây là chòm sao của Vương miện phương Bắc.

Xa xa bên dưới, dưới Thiếu tá Ursa, là chòm sao hoàng đạo lớn Leo. Vị trí của các ngôi sao phía trước của nó giống như một cái liềm bằng bút, phần cuối của nó được hình thành bởi một ngôi sao sáng có tên Regulus (“Trái tim của một con sư tử”).

Quan sát các chòm sao mùa đông

Từ chòm sao Leo xa hơn về phía đông là những chòm sao có thể nhìn thấy vào mùa đông: Sinh đôi, Charioteer, Kim Ngưu, Chó nhỏ, Chó lớnOrion.

Charioteer với một ngôi sao màu vàng sáng Nhà nguyện (dịch sang tiếng Nga – ) nằm trong Dải Ngân hà ở cùng khoảng cách với Cassiopeia với Thiên nga, chỉ ở hướng ngược lại. Bên cạnh đó là chòm sao hoàng đạo Kim Ngưu. Ngôi sao sáng nhất trong chòm sao này là Aldebara – có màu đỏ rực.

Xung quanh Aldebaran có nhiều ngôi sao mờ nhạt, cả một đám. Cụm sao này được gọi là Hyadami. Gần đó là một loạt các ngôi sao – Phế quản. Mọi người biết rõ cô ấy dưới cái tên Duck Nest hoặc Stozhar. Một người có thị lực bình thường nhìn thấy sáu ngôi sao trong đó, và những người có thị lực rất sắc bén nhìn thấy tới mười một.

Bên dưới chòm sao Kim Ngưu là chòm sao sáng nhất và đẹp nhất trong bầu trời mùa đông – Orion. Hình dạng của nó giống như một con điếc băng bó hoặc một hình người tráng. Vành đai của Orion tạo thành ba ngôi sao rực rỡ có cùng độ sáng. Họ cũng được gọi là Tam sư. Ở góc trên bên trái của chòm sao là một ngôi sao đỏ rất sáng Trầuvà ở góc dưới bên phải là một ngôi sao trắng rất sáng khác, Thanh ngang.

Bên dưới và bên trái của Orion là chòm sao Canis Major, có ngôi sao chính, được đặt tên Sirius sáng hơn tất cả các ngôi sao khác trên bầu trời. Vào những đêm mùa đông băng giá, cô có thể nhìn thấy ngay ở phía nam, thấp phía trên đường chân trời và chơi đùa, lấp lánh với tất cả các màu sắc của cầu vồng. Trong số các hành tinh, chỉ có Sao Mộc, Sao Kim và đôi khi cả Sao Hỏa sáng hơn Sirius.

Gần Kim Ngưu ở phía bên kia dải Ngân hà là chòm sao Song Tử với những ngôi sao sáng Diễn viênÔ nhiễmvà bên dưới nó là chòm sao Canis nhỏ, chỉ có hai ngôi sao sáng, trong đó ngôi sao chính mang tên Procyon.

Các chòm sao còn lại, mặc dù quan trọng, bao gồm các ngôi sao yếu hơn và ít dễ thấy hơn khi bạn lần đầu tiên nghiên cứu bầu trời đầy sao, do đó, việc tìm kiếm chúng khó khăn hơn. Những người quan tâm có thể tìm thấy chúng bằng cách sử dụng bản đồ sao.

【#2】Các Chòm Sao Trên Bầu Trời Mùa Xuân Và Truyền Thuyết Về Các Chòm Sao

Chòm sao trên bầu trời mùa xuân là những chòm sao mà ta có thể dễ dàng quan sát dưới bầu trời đêm từ cuối tháng 3 đến cuối tháng 6 ở Bắc bán cầu và từ cuối tháng 9 đến cuối tháng 12 ở bán cầu Nam.

Vậy trên nền bầu trời đêm mùa xuân ở bán cầu Bắc của chúng ta nổi bật với các chòm sao nào? Đó là các chòm sao: Đại Hùng (Ursa Major), Mục Phu (Bootes), Sư Tử (Leo), Xử Nữ (Virgo) và Trường Xà (Hydra)

1. Chòm sao Đại Hùng (Ursa Major)

Chòm sao Đại Hùng (Ursa Major còn được gọi là Gấu Lớn) là một trong 48 chòm sao Ptolemy và cũng là một trong 88 chòm sao hiện đại, mang hình ảnh Gấu Lớn. Chòm sao này là một trong những chòm sao nổi tiếng nhất không những bởi độ sáng của các ngôi sao thành viên, mà còn bởi huyền thoại Hy Lạp lý thú về chòm sao này.

Trong câu chuyện thần thoại Hy Lạp cổ, con gấu này là hóa thân của Alisto, một cô gái đẹp nhu mì được thần Jeus – vua của các thần yêu nên đã sinh ra Acas. Vợ của Jeus là Hera biết rất tức giận đã biến Alisto thành con gấu cái. Jeus thương, đã đưa lên trời thành chòm sao Đại hùng.

Còn trong thiên văn học Trung Quốc, gọi 7 ngôi sao sáng nhất trong chòm sao này là sao Bắc Đẩu. Chúng có độ sáng gần như đồng đều nhau. Trong đó, đặc biệt có 2 ngôi sao gọi là sao Chỉ (pointers), vì nối 2 ngôi sao đó và kéo dài chúng ta sẽ tìm được vị trí của sao Bắc Cực (Polaris). Chòm sao Gấu Lớn không giữ nguyên hình dạng của nó, mà các ngôi sao trong chòm đang di chuyển theo những hướng khác nhau, dù với tốc độ rất chậm.

Chòm sao này có hơn 100 ngôi sao có thể nhìn thấy bằng mắt thường trong đó có 6 sao cấp II, 6 sao cấp III, số còn lại rất nhiều sao cấp IV. Sáu ngôi sao cấp II đều phân bố trên Bắc đẩu, cho nên 7 sao Bắc đẩu rất nổi bật trong chòm Đại hùng. Sau buổi hoàng hôn mùa xuân, con gấu này treo ngược trên bầu trời, đuôi chỉ về phía đông. Vì vậy, người Trung Quốc cho là con gấu báo mùa xuân.

Chòm sao lớn này có diện tích 1280 độ vuông, nằm trên thiên cầu bắc, chiếm vị trí thứ 3 trong danh sách các chòm sao theo diện tích.

Chòm sao Đại Hùng nằm kề các chòm sao Thiên Long, Lộc Báo, Thiên Miêu, Tiểu Sư, Sư Tử, Hậu Phát, Lạp Khuyển, Mục Phu.

2. Chòm sao Mục Phu (Bootes)

Chòm sao Mục Phu ( Bootes có nghĩa là “người chăn bò” hay “người cày ruộng” ) là một trong những chòm sao lớn nhất trên bán thiên cầu Bắc. Bootes là một trong 48 chòm sao cổ điển của Ptolemy cũng như là một trong 88 chòm sao hiện đại. Nó có chứa sao Arcturus- ngôi sao sáng thứ 4 trên bầu trời. Trong chòm này có 5 ngôi sao làm thành hình năm cạnh, mắt thường có thể thấy được, giống như chiếc diều lơ lửng trên bầu trời. Đại Giác như ngọn đèn treo dưới chiếc diều này. Nó cũng là ngôi nhà của nhiều sao sáng khác, bao gồm 8 sao từ độ sáng thứ 4 trở lên, và thêm vào 21 sao trên độ sáng thứ 5, tổng cộng có khoảng 29 sao có thể thấy bằng mắt thường.

Theo thần thoại Hy Lạp, Bootes được miêu tả là một người phi thường. Tay phải ông cầm một ngọn lao và dắt theo hai chú chó săn bên tay trái. Chòm sao này chuyển động như đang đuổi theo Gấu lớn (Ursa Major) quanh cực Bắc nên Bootes được gọi là “Người săn gấu”. Ngôi sao chính, Arctures, có thể được tìm thấy dễ dàng bằng cách dò theo đường cong của chiếc cán Bắc Đẩu tới khi gặp ngôi sao sáng rõ đầu tiên. Arctures chắc chắn là một trong những chòm sao đầu tiên được đặt tên. Đây cũng là một trong số ít các sao được nhắc đến trong Kinh Thánh (Cựu Ước, quyển Sách Job), do đó nó còn được đặt tên là “Ngôi sao của Job”.

3. Chòm sao Xử Nữ (Virgo)

Chòm sao Xử Nữ (Virgo), nàng trinh nữ đầy đặn trở lại bầu trời lúc chập tối – cùng đôi chân của nàng mọc lên từ chân trời đông vào cuối tháng 4 và đầu tháng 5. Xử Nữ cũng tiếp tục xuất hiện trên bầu trời vào chiều tối cuối tháng 5, tháng 6 và vào những đêm tháng 7. Như vậy cho tới cuối tháng 8 hoặc tháng 9, nàng ấy mới lặn dần vào ánh chiều tà.

Xử Nữ được xếp hạng là chòm sao lớn nhất trong những chòm Hoàng Đạo và cũng là chòm sao lớn thứ hai trên bầu trời, chỉ sau chòm sao Trường Xà (Hydra) – rắn nhiều đầu. Song, những ngôi sao trong chòm tách xa và rời rạc nhau dẫn đến việc không dễ để xác định Xử Nữ. Thật khó khăn cho phần lớn mọi người để có thể mường tượng ra đây là một cô gái trẻ với đôi cánh trắng, đang giữ những bông lúa trên tay trái.

Theo thần thoại Hy Lạp, trong “Thời đại vàng”, các nam thần và nữ thần sống trên Trái Đất chung với con người (toàn đàn ông). Mọi việc thay đổi khi kỷ nguyên Olympia bắt đầu. Zeus, chúa tể của các vị thần xem con người là sinh vật hạ đẳng. Prometheus, một người Titan bảo vệ cho loài người, đã chống lại Zeus. Ông ăn cắp cả lửa của Olympia và giao nó cho con người.

Tức giận, Zeus xích Prometheus trên đỉnh dãy Caucasus. Để trả thù, Zeus phái Pandor, người đàn bà đầu tiên xuống trần. Người Hy Lạp cổ tin rằng, người phụ nữ là nguồn gốc của sự độc ác và rắc rối. Chiếc hộp của Pandora là biểu tượng cho việc loài người bị hư hỏng do đàn bà. Trong hộp có những hạt giống của tham lam, thù hận, ghen ghét…

Sau khi loài người đã bị nhiễm đầy đủ các tính xấu này, số thần thánh còn lại trên Trái Đất lập tức chuyển đến thiên đường. Astraea là vị thần cuối cùng ra đi. Nàng là con gái của Zeus và Themis, đồng thời là chị của Pudicitia tức thần khiêm tốn. Astraea là nữ thần của đức hạnh và công lý, dù sống trên thiên đường nàng vẫn hy vọng có ngày trở lại trái đất. Chòm sao Virgo là biểu tượng của nàng.

4. Chòm sao Sư Tử (Leo)

Sư Tử (Leo, nghĩa “Con sư tử”) là chòm sao rất dễ tìm vì một số ngôi sao sáng nhất của chòm tạo thành một hình vòng cung, được gọi là mảng sao Lưỡi liềm, nhìn trên trời trông chúng tựa như một dấu hỏi ngược. Regulus nằm ở vị trí dưới cùng của mảng sao này, và cũng là ngôi sao sáng nhất trong chòm sao. Nó thường được coi là trái tim của Sư Tử. Sao Denebola, đánh dấu đuôi của con sư tử, là ngôi sao sáng thứ hai của chòm và nằm gần phía chòm sao Xử Nữ.

Trong thần thoại Hy Lạp, nó được xác định như là Sư tử Nemea đã bị Hercules giết chết trong một trong số Mười hai kỳ công của mình, và sau đó đưa lên bầu trời. Người Ai Cập thờ phụng sư tử vì Mặt Trời nằm ở chòm sao này vào thời gian diễn ra các trận lụt bồi đắp phù sa của sông Nin.

5. Chòm sao Trường Xà (Hydra)

Chòm sao Trường Xà (Hydra) là một trong 48 chòm sao Ptolemy và cũng là một trong 88 chòm sao hiện đại, mang hình ảnh con rắn biển.

Chòm sao rộng lớn này có diện tích 1303 độ vuông, nằm trên thiên cầu nam, chiếm vị trí thứ nhất trong danh sách các chòm sao theo diện tích. Chòm sao Trường Xà nằm kề các chòm sao Tức Đồng, Cự Giải, Tiểu Khuyển, Bán Nhân Mã, Ô Nha, Cự Tước, Sư Tử, Thiên Xứng, Sài Lang, Kỳ Lân, Thuyền Vĩ, La Bàn, Lục Phân Nghi và Thất Nữ.

Chòm Trường Xà tuy dài nhưng không có sao sáng. Trong cả chòm chỉ có 1 ngôi sao đỏ có độ sáng cấp II, những ngôi sao khác đều tối nên nó ít được chú ý.

Theo thần thoại thì Hydra là một con mãng xà có nhiều đầu. Khi chém đứt đầu nó thì từ chỗ bị đứt liền mọc ra 2 cái đầu mới và nó được nữ thần Hera nuôi dưỡng Hydra để tiêu diệt người hùng Heracles, đứa con riêng của chồng bà là thần Zeus. Một trong 12 chiến công của Hercules là tiêu diệt Hydra. Anh chặt đầu con quái vật rồi người cháu của anh lấy đuốc đốt vào vết chém khiến cho đầu nó không mọc lại được. Sau khi hạ được Hydra, Hercules nhúng những mũi tên của mình vào máu của Hydra, những mũi tên này khi được tẩm máu con quái vật sẽ trở nên cực độc – thậm chí là giết chết được các vị thần bất tử. Sau này Hercules còn dùng mũi tên này để đe dọa thần Apollo và thần Poseidon. Thương tiếc con quái vật mà mình nuôi dưỡng, nữ thần Hera bèn mang xác của Hydra lên trời.

【#3】Những Chòm Sao Chìa Khóa Của Bầu Trời

Bầu trời đêm với muôn ngàn tinh tú luôn khiến chúng ta say mê. Từ rất lâu rồi những đốm sáng trên cao luôn chứa đựng những bí ẩn của vũ trụ và cả những khát vọng muốn khám phá nó của con người. Thuở xưa, khi cuộc sống con người còn gắn liền với thiên nhiên thì những ngôi sao những chòm sao trên bầu trời lại còn có những vai trò hết sức quan trọng trong cuộc sống hàng ngày, như được dùng để xác định thời gian, mùa màng … xác định phương hướng cho những nhà thám hiểm trong những chuyến hải hành dong buồm ra khơi xa.

Người Trung Quốc có câu “Biết được Bắc Đẩu, đi khắp thế gian”. Chòm sao Bắc Đẩu(1) ngày nay theo phân chia 88 chòm sao trên bầu trời của Hiệp Hội Thiên Văn Quốc Tế(2) thì nó là một phần của chòm sao Gấu Lớn (Ursa Major), đó là 7 ngôi sao có hình dạng chiếc gàu xuất hiện ở phía bắc khi hoàng hôn xuống trong những đêm mùa xuân và hè.

Thiên văn phương đông trong đó có Việt Nam gọi nó là Bắc Đẩu Thất Tinh, nó còn xuất hiện trong rất nhiều nền văn hóa, với người Mỹ nó có tên gọi “Cái Muỗng Lớn” (Big Dipper) vì hình dạng rất đặc biệt trên bầu trời.

Điểm đặc biệt của chòm Bắc Đẩu ngoài hình dạng ra chính là ở công dụng xác định phương hướng, nó giúp chúng ta xác định chính xác hướng bắc trong trường hợp khó quan sát được sao Bắc Cực (Polaris) – sao nằm tại cực bắc trong chòm Gấu Nhỏ (Ursa Minor) vốn không phải là một ngôi sao sáng lắm

Thẳng theo cạnh gàu nối liền 2 sao β và α của chòm Gấu Lớn là chỉ thẳng hướng bắc và gấp khoảng 5 lần đoạn đó sẽ giúp chúng ta tìm đến sao Bắc Cực.

Ngoài xác định phương hướng chòm Gấu Lớn còn là một chòm sao “chìa khóa” quan trọng giúp cho những người mới quan sát bầu trời định vị được các chòm sao khác quanh nó.

δ đến γ sẽ dẫn ta đến sao Regulus là sao sáng nhất trong chòm Sư Tử còn được gọi là trái tim của mãnh sư. 1. Đến chòm Sư Tử(Leo): Cạnh gàu từ sao

2. Đến chòm Mục Phu(Bootes): Nương theo cán gàu vẽ một đường cong ra ngoài, lấy tâm là sao Denebola là sao sáng ở đuôi của chòm Sư Tử ta sẽ nhìn thấy ngôi sao Arcturus có màu vàng cam trong chòm Bootes. Arcturus rất dễ nhận biết vì nó là sao sáng thứ 3 trên bầu trời đêm.

3. Đến chòm Song Tử(Gemini): Nối 2 ngôi sao δ và sao β, ta lại kẻ một vạch dài ra phía trước, đường ấy sẽ dẫn tới sao Castor trong chòm Song Tử. Sẽ không khó để nhận biết chòm Song Tử với hai anh em sao sáng Pollux và Castor cạnh nhau ở phần đầu của chòm.

Từ ngôi sao ε của chòm Gấu Lớn, ta nối thẳng vào sao Bắc Cực và kẻ một đường nối đi suốt luôn sang hướng bên kia thì găp sao γ của chòm Tiên Hậu. Chòm Tiên Hậu có dạng chữ M ở phía đối diện với chòm Gấu Lớn qua sao Bắc Cực nên khi chòm Gấu Lớn bắt đầu lặn mất thì chòm Tiên Hậu mới hiện lên ở hướng đông và ngược lại. 4. Đến chòm Tiên Hậu(Cassiopeia):

5. Đến chòm Ngự Phu(Auriga): Ở cuối cán gàu có 2 ngôi sao là η và ζ. Ta lại nối 2 sao đó và vạch một đường kẻ dài ngang phía trên miệng gàu. Nó sẽ dẫn đến ngôi sao Capella trong chòm Ngự Phu.

Chòm Sao Thợ Săn(Orion)

Chòm sao Thợ Săn là chòm sao của mùa đông, hẳn bất kì ai trong số chúng ta cũng ấn tượng với hình dáng như chiếc nơ của nó với 3 sao thẳng hàng nằm ở thắt lưng của chàng tráng sĩ.

Ở Việt Nam trong dân gian còn có tên gọi là Sao Cày cho phần giữa của chòm vì nó giống như hình của chiếc lưỡi cày.

Trong trường ca Odyssey của Homer, chòm sao Orion là một trong những chiếc la bàn tự nhiên mà chàng Odysseus đã sử dụng trong chuyến hải trình dài dằng dặc của mình tìm đường về với quê hương.

Phía dưới 3 sao thắt lưng thẳng hàng của chòm cũng là 3 đốm sáng nhỏ thẳng hàng tạo thành thanh kiếm của chàng Orion, vùng giữa chính là cụm tinh vân Orion nổi tiếng: M42, M43…

Thẳng theo hướng của thanh kiếm là gần như chính xác hướng Nam , quả là một chiếc la bàn tự nhiên tuyệt diệu.

Từ chòm Orion chúng ta có thể tìm ra rất nhiều chòm sao khác xuất hiện vào mùa đông và đều là những chòm sao sáng của bầu trời.

1- Sao Sirius và chòm Canis Major (Đại Khuyển)

Hãy kéo dài 3 sao thẳng hàng ở thắt lưng của Orion bạn sẽ gặp một ngôi sao sang xanh rực rỡ đó chính là sao Sirus trong chòm Đại Khuyển. Sirius còn gọi là sao Thiên Lang, ngoại trừ các hành tinh nó là ngôi sao sáng nhất của bầu trời đêm. Sirius cách chúng ta 8.6 năm ánh sáng.

2- Sao Procyon – Chòm Canis Minor (Tiểu Khuyển) và Tam Giác Mùa Đông

Procyon là ngôi sao sáng thứ 8 trên bầu trời cùng với Sirus và Betelgeuse (chòm Orion) tạo thành một tam giác đều với 3 đỉnh rực sáng.

3-Sao Aldebaran và chòm Taurus (Kim Ngưu) – Cụm sao Tua Rua

Aldabaran, ngôi sao có màu đỏ cam là một nhánh của chữ V- sừng bò của chòm Taurus. Nó là ngôi sao sáng thứ 13 trên bầu trời. Hãy kẻ đường thẳng từ 3 sao thắt lưu của Orion nhưng ngược hướng với Sirus để tìm ra Aldebaran.

Gần chòm Taurus có một cụm sao mờ rất nổi tiếng đó là Pleiades hay ở Việt Nam còn gọi là Tua Rua. Cụm sao này còn gọi là sao Mạ vì xuất hiện lúc sáng sớm vào đầu tháng 6 thời điểm gieo mạ.

4- Chòm Gemini (Song Tử)

Sẽ không khó xác định chòm Gemini vào lúc này( tháng 2/2008) vì đang có Sao Hỏa sáng đỏ ở trong chòm. Nhưng vào những lúc khác bạn có thể dùng sao Betelguese và thắt lưng của Orion để xác định sao hai sao Pollux và Castor trong chòm Gemini.

5- Chòm sao Auriga (Ngự Phu)

Ở trên đầu của chòm sao Orion, xuôi theo thanh kiếm về hướng bắc các bạn sẽ bắt gặp một chòm sao có hình ngũ giác đó là chòm Auriga(Ngự Phu) trong đó có sao Capella là sao sáng thứ 6 của bầu trời.

6- Lục Giác Mùa Đông

Các sao sáng của những chòm sao trên hợp thành các đỉnh của 1 lục giác gọi là Lục Giác Mùa Đông.

Chòm Sao Thiên Nga – Thập Tự Phương Bắc

Chòm sao Thiên Nga (Cygnus) xuất hiện trên bầu trời vào những đêm hè với Ngân Hà tựa như dải lụa bạc vắt ngang bầu trời. Sông Ngân khi chảy qua chòm Thiên Nga thì tách ra làm hai nhánh và đây cũng là nơi Ngân Hà nhìn rõ nhất.

Chòm Thiên Nga còn có tên gọi khác là Thập Tự Phương Bắc vì hình dạng như cây thánh giá của nó đối ngược với chòm Thập Tự Phương Nam . Cũng như chòm Thập Tự Phương Nam đây là chòm sao quan trọng trong việc định hướng, đường thẳng nối sao Deneb sao sáng nhất trong chòm ở đỉnh thập tự với sao Gienah ở cạnh sẽ chỉ gần như chính xác hướng Bắc.

Tam giác mùa hè

Theo dòng chảy của sông Ngân chúng ta sẽ bắt gặp tam giác mùa hè với 3 sao sáng: Vega (chòm Lyra – Thiên Cầm) , Deneb (chòm Cygnus – Thiên Nga) và Altair (chòm Aquila – Đại Bàng) với sao Altair là đỉnh nhọn hướng về phía Nam

Mỗi năm vào tháng 7 với những cơn mưa không dứt, khiến chúng ta nhớ lại câu chuyện buồn của Ngưu Lang – Chức Nữ. Dòng sông Ngân ngăn đôi hai bờ, Ngư Lang ( sao Altair) ở bờ Tây còn nàng Chức Nữ phía bờ Đông xa hơn về phương bắc. Sao Ngưu Lang rất dễ nhận biết vì cạnh nó nằm giữa và gần như thẳng hàng với hai sao nhỏ.

Chòm sao Nam Thập gắn liền với hình ảnh của những vùng đất cực nam, hình ảnh nó xuất hiện trên lá cờ các nước của Châu Đại Dương.

Trên hải trình xuôi về phương nam khám phá ra các vùng đất mới, khi qua khỏi đường xích đạo và càng dần về phương nam thì các chòm sao dùng để định hướng như Bắc Đẩu và sao Bắc Cực không còn quan sát được nữa. Lúc này chòm Nam Thập chính là chiếc la bàn tin cậy cho các nhà thám hiểm.

Ảnh: Chòm sao Thập Tự trên lá cờ nước Úc

Khác với bắc cực, nam cực không có sao để làm mốc.Thật ra là có, đó là sao Sigma(σ) của chòm Octans (Kính bát phân), chòm sao được đặt theo tên của một dụng cụ đo góc trong thiên văn và hàng hải. Thế nhưng, với độ sáng biểu kiến là + 5.5 gần như sao Sigma Octantis cực kì khó nhận biết bằng mắt thường. May mắn thay, chòm Nam Thập cũng hữu dụng như chòm Bắc Đẩu để xác định phương hướng. Kéo dài cây thánh giá sẽ cho ta gần như chính xác hướng nam.

【#4】Tìm Phương Hướng Bằng Các Chòm Sao

Người Trung Quốc có câu “Biết được Bắc Đẩu, đi khắp thế gian”. Chòm sao Bắc Đẩu(1) ngày nay theo phân chia 88 chòm sao trên bầu trời của Hiệp Hội Thiên Văn Quốc Tế(2) thì nó là một phần của chòm sao Gấu Lớn (Ursa Major), đó là 7 ngôi sao có hình dạng chiếc gàu xuất hiện ở phía bắc khi hoàng hôn xuống trong những đêm mùa xuân và hè.

Thiên văn phương đông trong đó có Việt Nam gọi nó là Bắc Đẩu Thất Tinh, nó còn xuất hiện trong rất nhiều nền văn hóa, với người Mỹ nó có tên gọi “Cái Muỗng Lớn” (Big Dipper) vì hình dạng rất đặc biệt trên bầu trời.

Điểm đặc biệt của chòm Bắc Đẩu ngoài hình dạng ra chính là ở công dụng xác định phương hướng, nó giúp chúng ta xác định chính xác hướng bắc trong trường hợp khó quan sát được sao Bắc Cực (Polaris) – sao nằm tại cực bắc trong chòm Gấu Nhỏ (Ursa Minor) vốn không phải là một ngôi sao sáng lắm

Thẳng theo cạnh gàu nối liền 2 sao β và α của chòm Gấu Lớn là chỉ thẳng hướng bắc và gấp khoảng 5 lần đoạn đó sẽ giúp chúng ta tìm đến sao Bắc Cực.

Ngoài xác định phương hướng chòm Gấu Lớn còn là một chòm sao “chìa khóa” quan trọng giúp cho những người mới quan sát bầu trời định vị được các chòm sao khác quanh nó.

Sao bắc đẩu (Polaris)

Polaris là sao sáng nhất trong chòm sao Tiểu Hùng, tên La Tinh: Alpha Ursae Minoris, có kí hiệu là α UMi. Hiện nay Polaris là sao Bắc Cực, vì vị trí rất gần thiên cực bắc của nó trên thiên cầu. Do hiện tượng tuế sai, trong đó trục quay của Trái Đất có chuyển động quay với chu kỳ 25800 năm, gây ra thay đổi vị trí thiên cực của thiên cầu theo một vòng tròn bán kính khoảng 23,5°, với tâm nằm giữa chòm sao Thiên Long.

Sao Polaris có thể tìm thấy trên hướng nối từ sao Merak (β UMa) tới sao Dubhe (α UMa) trong chòm sao Đại Hùng), là hai ngôi sao ở phần cuối của cái gàu (tưởng tượng) của chòm sao này. Polaris cũng có thể tìm thấy trên hướng trung tâm của chòm sao Tiên Hậu, có hình ảnh chữ W méo.

1. Đến chòm Sư Tử(Leo):

Cạnh gàu từ sao δ đến γ sẽ dẫn ta đến sao Regulus là sao sáng nhất trong chòm Sư Tử còn được gọi là trái tim của mãnh sư.

2. Đến chòm Mục Phu(Bootes):

Nương theo cán gàu vẽ một đường cong ra ngoài, lấy tâm là sao Denebola là sao sáng ở đuôi của chòm Sư Tử ta sẽ nhìn thấy ngôi sao Arcturus có màu vàng cam trong chòm Bootes. Arcturus rất dễ nhận biết vì nó là sao sáng thứ 3 trên bầu trời đêm.

3. Đến chòm Song Tử(Gemini):

Nối 2 ngôi sao δ và sao β, ta lại kẻ một vạch dài ra phía trước, đường ấy sẽ dẫn tới sao Castor trong chòm Song Tử. Sẽ không khó để nhận biết chòm Song Tử với hai anh em sao sáng Pollux và Castor cạnh nhau ở phần đầu của chòm.

4. Đến chòm Tiên Hậu(Cassiopeia):

Từ ngôi sao ε của chòm Gấu Lớn, ta nối thẳng vào sao Bắc Cực và kẻ một đường nối đi suốt luôn sang hướng bên kia thì găp sao γ của chòm Tiên Hậu. Chòm Tiên Hậu có dạng chữ M ở phía đối diện với chòm Gấu Lớn qua sao Bắc Cực nên khi chòm Gấu Lớn bắt đầu lặn mất thì chòm Tiên Hậu mới hiện lên ở hướng đông và ngược lại.

5. Đến chòm Ngự Phu(Auriga):

Ở cuối cán gàu có 2 ngôi sao là η và ζ. Ta lại nối 2 sao đó và vạch một đường kẻ dài ngang phía trên miệng gàu. Nó sẽ dẫn đến ngôi sao Capella trong chòm Ngự Phu.

Chòm sao Thợ Săn là chòm sao của mùa đông, hẳn bất kì ai trong số chúng ta cũng ấn tượng với hình dáng như chiếc nơ của nó với 3 sao thẳng hàng nằm ở thắt lưng của chàng tráng sĩ.

Hình tượng của chòm Orion là chàng thợ săn dũng mãnh

Ở Việt Nam trong dân gian còn có tên gọi là Sao Cày cho phần giữa của chòm vì nó giống như hình của chiếc lưỡi cày.Trong trường ca Odyssey của Homer, chòm sao Orion là một trong những chiếc la bàn tự nhiên mà chàng Odysseus đã sử dụng trong chuyến hải trình dài dằng dặc của mình tìm đường về với quê hương.

Phía dưới 3 sao thắt lưng thẳng hàng của chòm cũng là 3 đốm sáng nhỏ thẳng hàng tạo thành thanh kiếm của chàng Orion, vùng giữa chính là cụm tinh vân Orion nổi tiếng: M42, M43…

Thẳng theo hướng của thanh kiếm là gần như chính xác hướng Nam, quả là một chiếc la bàn tự nhiên tuyệt diệu.

Từ chòm Orion chúng ta có thể tìm ra rất nhiều chòm sao khác xuất hiện vào mùa đông và đều là những chòm sao sáng của bầu trời.

1- Sao Sirius và chòm Canis Major (Đại Khuyển)

Hãy kéo dài 3 sao thẳng hàng ở thắt lưng của Orion bạn sẽ gặp một ngôi sao sang xanh rực rỡ đó chính là sao Sirus trong chòm Đại Khuyển. Sirius còn gọi là sao Thiên Lang, ngoại trừ các hành tinh nó là ngôi sao sáng nhất của bầu trời đêm. Sirius cách chúng ta 8.6 năm ánh sáng.

2- Sao Procyon – Chòm Canis Minor (Tiểu Khuyển) và Tam Giác Mùa Đông

Procyon là ngôi sao sáng thứ 8 trên bầu trời cùng với Sirus và Betelgeuse (chòm Orion) tạo thành một tam giác đều với 3 đỉnh rực sáng.

3-Sao Aldebaran và chòm Taurus (Kim Ngưu) – Cụm sao Tua Rua

Aldabaran, ngôi sao có màu đỏ cam là một nhánh của chữ V- sừng bò của chòm Taurus. Nó là ngôi sao sáng thứ 13 trên bầu trời. Hãy kẻ đường thẳng từ 3 sao thắt lưu của Orion nhưng ngược hướng với Sirus để tìm ra Aldebaran.

Gần chòm Taurus có một cụm sao mờ rất nổi tiếng đó là Pleiades hay ở Việt Nam còn gọi là Tua Rua. Cụm sao này còn gọi là sao Mạ vì xuất hiện lúc sáng sớm vào đầu tháng 6 thời điểm gieo mạ.

4- Chòm Gemini (Song Tử)

Sẽ không khó xác định chòm Gemini vào lúc này( tháng 2/2008) vì đang có Sao Hỏa sáng đỏ ở trong chòm. Nhưng vào những lúc khác bạn có thể dùng sao Betelguese và thắt lưng của Orion để xác định sao hai sao Pollux và Castor trong chòm Gemini.

5- Chòm sao Auriga (Ngự Phu)

Ở trên đầu của chòm sao Orion, xuôi theo thanh kiếm về hướng bắc các bạn sẽ bắt gặp một chòm sao có hình ngũ giác đó là chòm Auriga(Ngự Phu) trong đó có sao Capella là sao sáng thứ 6 của bầu trời.

6- Lục Giác Mùa Đông

Các sao sáng của những chòm sao trên hợp thành các đỉnh của 1 lục giác gọi là Lục Giác Mùa Đông.

Đỉnh lục giác là các sao:

-Sirius: sao sáng nhất bầu trời (chòm Canis Major – Đại Khuyển)

-Rigel: sáng thứ 7 (Chòm Orion- Thợ săn)

-Aldebaran: sáng thứ 13 (Chòm Taurus – Kim Ngưu)

-Capella : sáng tứ 6 (chòm Auriga – Ngự Phu)

-Pollux và Castor: sáng thứ 16 và 45 (chòm Gemini – Song Tử)

-Procyon: sáng thứ 8 (chòm Canis Minor – Tiểu Khuyển)

Theo dòng chảy của sông Ngân chúng ta sẽ bắt gặp tam giác mùa hè với 3 sao sáng: Vega (chòm Lyra – Thiên Cầm) , Deneb (chòm Cygnus – Thiên Nga) và Altair (chòm Aquila – Đại Bàng) với sao Altair là đỉnh nhọn hướng về phía Nam.

Mỗi năm vào tháng 7 với những cơn mưa không dứt, khiến chúng ta nhớ lại câu chuyện buồn của Ngưu Lang – Chức Nữ. Dòng sông Ngân ngăn đôi hai bờ, Ngư Lang ( sao Altair) ở bờ Tây còn nàng Chức Nữ phía bờ Đông xa hơn về phương bắc. Sao Ngưu Lang rất dễ nhận biết vì cạnh nó nằm giữa và gần như thẳng hàng với hai sao nhỏ.

Chòm sao Nam Thập gắn liền với hình ảnh của những vùng đất cực nam, hình ảnh nó xuất hiện trên lá cờ các nước của Châu Đại Dương.

Trên hải trình xuôi về phương nam khám phá ra các vùng đất mới, khi qua khỏi đường xích đạo và càng dần về phương nam thì các chòm sao dùng để định hướng như Bắc Đẩu và sao Bắc Cực không còn quan sát được nữa. Lúc này chòm Nam Thập chính là chiếc la bàn tin cậy cho các nhà thám hiểm.

Khác với bắc cực, nam cực không có sao để làm mốc.Thật ra là có, đó là sao Sigma(σ) của chòm Octans (Kính bát phân), chòm sao được đặt theo tên của một dụng cụ đo góc trong thiên văn và hàng hải. Thế nhưng, với độ sáng biểu kiến là + 5.5 gần như sao Sigma Octantis cực kì khó nhận biết bằng mắt thường. May mắn thay, chòm Nam Thập cũng hữu dụng như chòm Bắc Đẩu để xác định phương hướng. Kéo dài cây thánh giá sẽ cho ta gần như chính xác hướng nam.

Ảnh: Sử dụng chòm Nam Tào để xác định hướng Nam

(1) Không hiểu tại sao từ lâu có rất nhiều người dùng tên gọi Bắc Đẩu cho sao Bắc Cực(Polaris), thậm chí là trong cả sách giáo khoa. Trong chương trình “Đường Lên Đỉnh Olympia” gần đây cũng có đáp án gọi Bắc Đẩu cho sao Bắc Cực. Đây là sự nhầm lẫn trong tên gọi.

Về tên gọi Bắc Đẩu: “Đẩu” ( 斗 4nét ) có nghĩa là cái đấu, cái chén, cái vại… Bắc Đẩu ( 北斗) thực chất không phải một ngôi sao mà là một mảng sao gồm 7 sao, chúng có vị trí sắp xếp trông tựa cái xoong, cái gàu múc nước….(tức”đẩu”). Chòm bắc đẩu theo thiên văn hiện đại là 7 sao chính của chòm Gấu Lớn. Ngoài Bắc Đẩu Thất Tinh còn có tên gọi Nam Đẩu Lục Tinh là 6 sao có hình cái gàu tương tự trong chòm Cung Thủ (Sagittarius).

(2) Hiệp Hội Thiên Văn Quốc Tế – International Astronomical Uni-on (IAU) đã chia bầu trời thành 88 chòm sao. Các tên gọi như Bắc Đẩu, Big Dipper với phần sao của chòm Gấu Lớn, hay Thần Nông đối với chòm sao Bọ Cạp chỉ là tên gọi tương ứng trong các nền văn hóa với một phần của các chòm sao theo ranh giới hiện nay. Ở tiếng Anh người ta gọi các tên dạng này là “asterism”- các chòm sao không chính thức, để phân biệt với “constellation”- các chòm sao chính thức.

【#5】5 Chòm Sao Bạn Cần Biết Trên Bầu Trời Mùa Xuân

Nổi bật trên nền trời của Bắc bán cầu vào mùa xuân là những chòm sao với tên gọi: Đại Hùng (Ursa Major), Mục Phu (Bootes), Sư Tử (Leo), Xử Nữ (Virgo) và Trường Xà (Hydra).

Để tìm các chòm sao một cách dễ dàng và chính xác nhất, bạn hãy sử dụng các phần mềm mô phỏng bầu trời. Trên máy tính, hãy tải về phần mềm Stellarium. Còn trên điện thoại, hãy tải các app mô phỏng bầu trời như Star Chart, Star Walk, hoặc Night Sky lite.

Trong bài viết này bạn sẽ bắt gặp hai khái niệm là Chòm saoMảng sao. Chòm sao (constellation) là một vùng trên thiên cầu (bầu trời), có ranh giới xác định; trong chòm sao có chứa rất nhiều sao cùng các thiên thể sâu như thiên hà, cụm sao và tinh vân. Ở mỗi chòm sao, người ta thường liên kết một số sao lại thành một hình dạng nào đó, nhằm giúp nhận diện vị trí chòm sao đó dễ dàng hơn. Trong khi đó, mảng sao (asterism) là tập hợp của một số sao đến từ một hoặc nhiều chòm sao, được kết nối thành một hình dạng dễ nhận, chẳng hạn như “Cái gáo”, “Lưỡi liềm”, hay một hình tam giác. Chòm sao được các nhà thiên văn học công nhận chính thức, trong khi mảng sao chỉ là khái niệm quen thuộc với đại chúng.

Chòm sao Đại Hùng

Đại Hùng (Ursa Major, có nghĩa “Con gấu lớn”), một trong những chòm sao quen thuộc nhất với chúng ta, là chòm sao lớn thứ 3 trên bầu trời, chỉ sau Trường Xà và Xử Nữ. Chòm sao này chủ yếu được biết đến với mảng sao phổ biến mang tên Cái gáo lớn (Big Dipper), hay Bắc Đẩu ở các nước phương Đông, được hình thành từ bảy ngôi sao sáng nhất của chòm sao Đại Hùng.

Đại Hùng chứa một số vật thể sâu thú vị trên bầu trời, bao gồm một số thiên hà Messier như thiên hà Bode (Messier 81), thiên hà Điếu xì gà (Messier 82), thiên hà Chong chóng (Messier 101), thiên hà Ván lướt sóng (Messier 108), thiên hà xoắn ốc có thanh chắn Messier 109 và tinh vân Con Cú (Messier 97).

Hai ngôi sao Merak và Dubhe nằm ở phần miệng gáo được biết đến với tên gọi ” Người chỉ đường ” vì chúng chỉ thẳng đến sao Bắc Cực (Polaris), ngôi sao ở rất gần Bắc thiên cực, nằm trong chòm Tiểu Hùng (Ursa Minor).

Chòm sao Mục Phu

Mục Phu (Bootes, có nghĩa “người đánh xe”) là một trong những chòm sao lớn nhất trên bán thiên cầu Bắc. Chòm sao này chứa Arcturus – ngôi sao sáng nhất trên bầu trời bán cầu Bắc. Tất cả người dân sống ở phía bắc của vĩ độ 50°Nam rất dễ dàng nhận diện chòm Mục Phu, với 29 sao có thể thấy bằng mắt thường. Ngoài ra, bạn còn có thể chiêm ngưỡng mảng sao Cánh Diều nổi bật, nằm giữa chòm Bắc Miện (Northern Crown) và những ngôi sao trong mảng sao Bắc Đẩu.

Chòm Mục Phu chứa nhiều hệ đa sao khá quen thuộc đối với những nhà thiên văn nghiệp dư. Izar, hay Epsilon Bois là một trong số những ngôi sao tạo thành mảng sao Cánh Diều. Nó là một ngôi sao thuộc hệ ba sao nổi tiếng với màu sắc tương phản nhau. Tương tự Izar, Alkalurops (Mu Boötis), cũng là một hệ ba sao khác tương đối sáng, còn Xi Boötis là một hệ bốn sao.

Chòm sao Xử Nữ

Chòm sao Hoàng đạo mang tên Xử Nữ (Virgo, có nghĩa “trinh nữ”) có khá nhiều đặc điểm đáng chú ý mà bạn có thể khám phá qua kính viễn vọng.

Spica là ngôi sao sáng nhất thuộc chòm sao này, đứng vị trí thứ 16 trong số những ngôi sao sáng nhất trên bầu trời; có thể dễ dàng định vị được nó bằng cách lần theo một đường vòng cung bắt đầu từ “cán” của Bắc Đẩu. Đi theo đường vòng cung tưởng tượng này, đầu tiên bạn sẽ bắt gặp sao Arcturus của chòm Mục Phu, sau đó bạn sẽ gặp Spica.

Cùng với Arcturus và Regulus, Spica là một trong ba ngôi sao tạo thành Tam giác mùa xuân, và cũng là một phần của mảng sao Viên kim cương vĩ đại cùng với sao Arcturus, Cor Caroli (thuộc chòm Canes Venatici – Lạp Khuyển) và Denebola (thuộc chòm sao Leo – Sư Tử).

Cụm thiên hà Xử Nữ, trải rộng trên các chòm sao Xử Nữ và Hậu Phát (Coma Berenices), chứa khoảng 2000 thiên hà, bao gồm Messier 49, Messier 58, Messier 59, Messier 60, Messier 61, Messier 84, Messier 86, Messier 87, Messier Messier 90 thuộc chòm Xử Nữ và Messier 85, Messier 88, Messier 91, Messier 98, Messier 99 và Messier 100 thuộc chòm Hậu Phát. Trung tâm của cụm thiên hà này nằm giữa hai ngôi sao Denebola thuộc chòm Sư Tử và Vindemiatrix thuộc chòm Xử Nữ. Cũng ở trong chòm sao Xử Nữ, nhưng Thiên hà Mũ Vành Rộng, tức M104, nằm gần ranh giới với chòm Ô Nha (Corvus) lại không phải là thành viên của cụm.

Chòm sao Sư Tử

Sư Tử (Leo, nghĩa “Con sư tử”) là chòm sao rất dễ tìm vì một số ngôi sao sáng nhất của chòm tạo thành một hình vòng cung, được gọi là mảng sao Lưỡi liềm, nhìn trên trời trông chúng tựa như một dấu hỏi ngược. Regulus nằm ở vị trí dưới cùng của mảng sao này, và cũng là ngôi sao sáng nhất trong chòm sao. Nó thường được coi là trái tim của Sư Tử. Sao Denebola, đánh dấu đuôi của con sư tử, là ngôi sao sáng thứ hai của chòm và nằm gần phía chòm sao Xử Nữ.

Giữa hai ngôi sao này, ta có thể chiêm ngưỡng một số thiên hà nổi bật như: nhóm thiên hà Bộ ba Sư tử (Leo Triplet) – gồm các thiên hà Messier 65, Messier 66 và Thiên hà Hamburger (NGC 3628), các thiên hà xoắn ốc Messier 95, Messier 96, thiên hà hình elip Messier 105.

Chòm sao Trường Xà

Trường Xà (Hydra, có nghĩa “con rắn nước”), chòm sao lớn nhất trên bầu trời, có hình dáng tựa như một con rắn đang cuộn mình. Chòm sao này dài hơn 100°, tính từ đầu phía nam, nơi giáp với chòm Libra (Thiên Bình) và Centaurus (Nhân Mã), cho tới đầu phía bắc, nơi giáp với chòm Cancer (Cự Giải).

Mặc dù có kích thước rất lớn (1303 deg²), Trường Xà lại có vẻ kém nổi bật trên bầu trời. Ngôi sao sáng nhất trong chòm sao này là sao khổng lồ cam Alphard với cấp sao biểu kiến là 2,00 và ngôi sao sáng thứ hai là Gam-ma Hydrae, trông mờ hơn đáng kể. Trường Xà là “ngôi nhà” của ba thiên thể Messier, bao gồm cụm sao mở Messier 48, thiên hà xoắn ốc có thanh ngang Messier 83 (thiên hà Chong chóng Phương Nam) và cụm sao cầu Messier 68. Chòm sao Trường Xà có thể nhìn thấy từ hầu hết các vị trí ở Nam bán cầu, nhưng không thể nhìn thấy từ phía bắc của vĩ độ 54ºBắc.

Diệu Anh – Hội Thiên văn Nghiệp dư Hà Nội

Lược dịch từ Constellation-guide

Comments

【#6】Hướng Dẫn Tìm Kiếm Các Chòm Sao Trên Bầu Trời Đêm

Các chòm sao chính là những đường vẽ tưởng tượng trong trí con người nối các ngôi sao lại với nhau tạo thành một hình thù nhất định như hình một con người, loài thú hay một đồ vật… Thường thì những chòm sao đó được đặt tên theo một nhân vật trong thần thoại Hy Lạp cổ, nhưng cũng có một số không ít những chòm sao được đặt tên gần đây.

Nếu bạn là một người hoàn toàn không quen với việc quan sát bầu trời đêm, thì tốt nhất bạn nên cố kiếm cho mình một chòm sao sáng nhấtdễ dàng thấy nhất để định vị và tìm đến những chòm sao lân cận khác. Nếu bạn đang đứng trên Bán Cầu Bắc (từ đường xích đạo đến cực Bắc của Trái đất) thì chòm sao Bắc Đẩu chính là sự lựa chọn tốt nhất của bạn. Chòm sao Bắc Đẩu chính là một phần của chòm Đại Hùng ( Gấu Lớn – Ursa Major)

Bầu trời Xuân – Chòm Đại Hùng (Ursa Major)

Để tìm được chòm sao Bắc Đẩu thì việc bạn cần làm trước tiên là hãy xác định được hướng Bắc bằng cách quan sát Mặt trời mọc (Đông) và lặn (Tây) hướng nào rồi từ đó xác định được hướng Bắc. Bạn hãy hướng mắt về vùng trời phía Bắc, quan sát trong “đám” ấy bạn sẽ dễ dàng thấy được một nhóm sao có hình dạng đặc biệt giống như một chiếc gàu nước. Sao Bắc Đẩu còn gọi là Bắc Đẩu tinh ( 北斗星) hay tên tiếng Trung Quốc đầy đủ Bắc Đẩu thất tinh ( 北斗七星) là một mảng sao gồm bảy ngôi sao. Mảng các ngôi sao này tạo nên hình ảnh giống cái đấu (đẩu) hay cái gàu sòng hoặc cái xoong và nằm ở hướng bắc vì vậy một số nước gọi nó là sao Bắc Đẩu. Sao Bắc Đẩu và Sao Bắc cực là hai vấn đề khác nhau : Sao Bắc Đẩu là cách gọi dân gian, nói về một mảng sao bao gồm nhiều ngôi sao, trong khi sao Bắc Cực nói đến một ngôi sao.

Chòm sao Bắc Đẩu chính là phần đuôi của Chòm Đại Hùng ( Gấu Lớn – Ursa Major).

Vấn đề chính ở đây là bạn phải xác định được cho mình được một chòm sao giữa một “rừng” sao trên bầu trời. Một khi bạn đã xác định được một chòm sao nào rồi thì việc tìm kiếm đến một chòm sao khác sẽ trở nên dễ dàng hơn.

Nếu bạn thấy được chòm sao Bắc Đẩu sẽ rất có lợi, rất hữu ích cho những ai chưa quen với việc quan sát bầu trời đêm. Những ngôi sao sáng trong chòm Bắc Đẩu sẽ vạch ra “con đường” dẫn đến một chòm sao khác. Ví dụ bạn muốn tìm kiếm ngôi sao mang tên Arcturus (là một ngôi sao trong chòm Mục PhuBootes) thì bạn chỉ cần nương theo hướng “cái đuôi” của chòm Đại Hùng ( Gấu Lơn) tức là phần tay cầm của cái gàu nước là chòm sao Bắc Đẩu.

Ngôi sao mà mũi tên ở trên trong hình là của hai ngôi sao bên phải hướng lên trên của chòm Bắc Đẩu là ngôi sao Bắc Cực ( Polaris) (là ngôi sao nằm cuối cùng bên phải của chòm Tiểu Hùng).

Nhưng đó là hướng lên trên còn hướng xuống dưới là chúng ta bắt gặp được chòm Sư Tử ( Leo) và bạn tiếp tục quan sát ngôi sao cuối cùng của chòm Sư Tử là ngôi sao Regulus hướng qua bên trái (theo chiều mũi tên trong hình dưới) bạn sẽ bắt gặp một cụm sao Tóc Bà, chòm sao này sẽ nhìn rất đẹp nếu bạn quan sát bằng ống nhòm.

Chòm Lạp Hộ khá lớn trên bầu trời đêm. “Chìa khoá” đề chúng ta tìm kiếm trên bầu trời mênh mông chính là chiếc thắt lưng – ba ngôi sao ở giữa có cường độ sáng gần như nhau. Khi quan sát bằng mắt thường ở phần thanh gươm trên tay phải thì bạn chỉ thấy có ba ngôi sao nhưng nếu quan sát bằng bằng ống nhòm hay một chiếc kính thiên văn cỡ nhỏ bạn sẽ thấy được mội ngôi sao ấy đều có đôi. Đây là khu vực mà các nhà thiên văn nghiệp dư chúng ta thường quan tâm đến nhiều nhất vì đây là khu vực của tinh vân Orion ( M42). Đây chính là một tinh vân phát xạ (emission nebula), là nơi một ngôi sao mới được sinh ra. Bạn có thể nhìn thấy được bằng mắt thường trong điều kiện bầu trời tối và trong và còn nhìn thấy rõ nếu với một ống nhòm và có thể nhìn rõ chi tiết bàng một chiếc kính thiên văn.

Chòm Lạp Hộ là một “sao chỉ” tốt để giúp bạn tìm kiếm các chòm sao khác trên bầu trời vào mùa đông (mùa hè nếu bạn xem ở bán cầu nam).

Ở ảnh trên, “chiếc chìa khoá” nằm ở thắt lưng Chòm Lạp Hộ chính là ba ngôi sao. Hướng mũi tên ở trên dẫn chúng ta đến với ngôi sao Aldebaren – là một ngôi sao sáng trong chòm sao Kim Ngưu ( Tarus). Aldebaren là một ngôi sao khổng lồ đỏ, bạn có thể nhìn thấy rõ bằng mắt thường mà không cần dùng thiết bị gì cả. Ở phía trên ngôi sao Aldebaren là một cụm sao có dạng chữ V, bạn có thể thấy nếu dùng ống nhòm.

Mũi tên hướng xuống dưới là ngôi sao cũng khá sáng trên bầu trời – Sirus. Sirus là một ngôi sao có ánh sáng màu trắng với một sao lùn trắng làm “bầu bạn”, nhưng bạn phải dùng đến một kính viễn vọng loại lớn mới có thể thấy được. Trong tiếng Hy Lạp, Sirus có nghĩa là rất nóng và người Ai Cập cổ sử dụng ngôi sao này để dự đoán khi nào nước lũ sẽ lên ở dòng sông Nile huyền thoại. Điều này là bởi vì thời gian mà khi ngôi sao Sirus sáng nhất trên bầu trời cũng là thời gian mà nước lũ lên ở sông Nile (lúc khi Mặt trời gần mọc). Sirus là ngôi sao chính của chòm Đại Khuyển ( Chó LớnCanis Major).

Bầu trời Hạ – Chòm Thiên Nga và Tam giác mùa hè

Trong những tháng hè oi bức với những giờ bóng tối của ban đêm ngắn ngủi, thời gian trở nên hạn hẹp để bạn quan sát được bầu trời đêm. Mặc dù bầu trời mùa hè có rất nhiều điều lí thú và kì diệu đối với những nhà thiên văn nghiệp dư như chúng ta. Điều lí thú đầu tiên mà bạn cần biết đó là “Tam giác mùa hè” bất hữu được thể hiện bởi các đường gạch nối ở hình bên dưới. Nó được nối lại bởi ba ngôi sao sáng sáng nhất là: Deneb, Vega & Altair. Thuật ngữ Tam giác mùa hè ( Summer Triangle) là cái tên đầu tiên được nhà thiên văn Anh Patrick Moore phổ biến trong những năm của thập niên 1950, mặc dù ông không phát minh ra điều này.

Cygnus như một con thiên nga đang bay lượn trên bầu trời và nhẹ nhàng đáp cánh trên bầu trời thiên đàn từ trung tâm của tam giác. Cùng với nhịp khúc mùa hạ, con rồng bay ( Chòm Thiên LongDraco) cũng như đang khiêu vũ cùng thiên nga. Chúng ta có thể xác định được chòm Thiên Long qua cánh của Thiên Nga như mũi tên hướng dẫn trong hình trên.

Ở cạnh hai con vật trên là một con đại bàng đang rình rập nhằm phá vỡ nhịp khúc. Chòm Thiên Ưng ( Aquila) nằm ở đỉnh phía dưới của Tam giác mùa hè và có hình dạng như một con đại bằng. Chòm Thiên Ưng như là một con trỏ để chỉ cho chúng ta đến với con cá heo uốn mình bơi lượn ( Chòm Hải ĐồnDelphinus).

Nguyễn Quang – dangquang kdc (Theo chúng tôi và Wikipedia)

【#7】Ngắm Bầu Trời Đêm Và Tìm Chòm Sao Thuộc Cung Hoàng Đạo Của Bạn

Hoàng đạo là gì?

Hoàng Đạo là đường chuyển động của Mặt Trời trên Thiên Cầu trong 1 năm. Thiên Cầu là một hình cầu tự quay tưởng tượng với “bán kính khổng lồ”, đồng tâm với Trái Đất. Tất cả các thiên thể trên bầu trời có thể được coi là nằm trên hình cầu này, do đó khi nhìn từ Trái Đất, Mặt Trời cùng với các sao thường xuyên thay đổi trên Thiên Cầu.

Mỗi thời gian khác nhau, Mặt Trời sẽ “lướt” qua một vị trí khác nhau trên Thiên Cầu. Trong 1 năm, đường đi đó tạo thành một vòng tròn khép kín và người ta từ thời xa xưa đã gọi là Hoàng Đạo, chia nó ra thành 12 phần, 12 cung ứng với 12 chòm sao.

Bạn có thể dễ dàng hình dung hiện tượng thay đổi vị trí của Mặt Trời trên Hoàng Đạo nhờ hình sau:

Ví dụ: Theo hình trên, vào Tháng 3, Trái đất sẽ nhìn thấy Mặt trời đi vào hướng của chòm sao Pisces – Song Ngư. Các vị trí Hoàng Đạo khác được xác định tương tự.

Tuy nhiên, trên thực tế kích thước các chòm sao rất khác nhau nên thời gian Mặt Trời lướt qua chúng (biểu kiến) có thể mất một tháng hoặc hơn những có khi chỉ vài ngày. Mặt khác, với cách định nghĩa hiện đại trong thiên văn học về các chòm sao thì tới nay Hoàng đạo có tất cả 13 chòm sao chứ không phải 12.

Giới thiệu sơ lược về 13 chòm sao Hoàng đạo

Aries – Bạch Dương (21/3 – 19/4)

Aries bắt nguồn từ truyền thuyết về hành trình đi tìm bộ lông cừu vàng nổi tiếng trong thần thoại Hy lạp.

Đây cũng là chòm sao đơn giản nhất trong số các chòm sao Hoàng đạo. Các ngôi sao của nó cũng khá khó để quan sát được. Chòm sao này chỉ có 2 ngôi sao sáng là alpha và beta. Các sao còn lại đều có độ sáng rất yếu. Đặc biệt, rất nhiều sao trong số các ngôi sao của chòm sao này là các cặp sao đôi.

Taurus – Kim Ngưu (20/4 – 20/5)

Thần Zeus đem lòng yêu nàng Europa đã tự biến mình thành một con bò trắng để tránh sự theo dõi của vợ Hera. Europa cưỡi lên con bò trắng đó và thần Zeus đã đưa nàng đến một vùng đất mới, xây dựng nó thành châu Âu như ngày nay. Cũng có truyền thuyết kể rằng Taurus là con bò mộng đã tấn công chàng thợ săn Orion.

Taurus là một trong số những chòm sao lớn và sáng nhất. Sao sáng nhất của nó là Aldebaran, một trong những ngôi sao sáng nhất bầu trời đêm, phía trên cái sừng của nó một chút là nhóm sao Hyades. Ngoài ra, trong vùng trời của chòm sao này bạn còn có thể nhìn thấy 2 tinh vân rất nổi tiếng là M1 (tinh vân Con Cua) và M45 (Pleiades – Thất Tinh).

Khác với Aries, các ngôi sao của Taurus đều khá sáng nên bạn có thể nhìn thấy và xác định chòm sao này khá dễ dàng, tuy nhiên vào mùa hè và mùa thu, để nhìn thấy bạn sẽ phải quan sát nó vào sau nửa đêm.

Gemini – Song Tử (21/5 – 21/6)

Castor và Pollux là 2 anh em ruột cùng mẹ khác cha. Cha của Castor là người thường trong khi cha của Pollux lại là thần Zeus. Cả 2 anh em đều là những dũng sĩ nổi tiếng về sức mạnh và võ thuật, riêng Pollux thì có được sự bất tử do mang trong mình dòng máu của thần Zeus.

Trong một cuộc chiến, Castor trúng đòn và chết. Thần Zeus hiện ra cho phép con trai Pollux của mình lựa chọn hoặc lên thiên đình sống cuộc sống bất tử vĩnh viễn hoặc chia sẻ một nửa cuộc sống bất tử đó với Castor. Không muốn phải xa người em trai, Pollux đã lựa chọn đặc ân thứ 2. Vì thế, cứ một ngày 2 anh em Pollux, Castor sống trên thiên đình cùng các vị thần thì ngày hôm sau lại sống một ngày dưới thế giới âm phủ.

Castor và Pollux cũng là 2 ngôi sao sáng nhất của chòm sao Gemini, tượng trưng cho đầu của 2 người anh hùng. Các buổi tối mùa xuân, nếu trời đẹp bạn sẽ quan sát được chòm sao này toả sáng trên bầu trời. Ngoài 2 ngôi sao sáng nhất đã nói tới, các sao khác của Gemini đều có độ sáng khá cao, ngoài 2 cánh tay hướng ra phía ngoài, bạn có thể dễ dàng nhận ra chòm sao này như một hình đa giác khá khép kín.

Cancer – Cự Giải (22/6 – 22/7)

Kì công thứ 2 của người anh hùng Hercules (Héc-quyn) là tiêu diệt con mãng xà nhiều đầu Hydra. Trong lúc Hercules giao đấu với con quái vật này, nữ thần Hera do căm ghét đứa con của chồng mình nên đã giúp Hydra bằng cách sai con cua Cancer chạy đến tấn công Hercules, nhưng con cua này đã bị Hercules dùng chuỳ giết chết ngay sau đó.

Chòm sao này chiếm diện tích khá nhỏ trên thiên cầu so với các chòm sao còn lại của Hoàng đạo. Các ngôi sao của nó tương đối sáng và bản thân chòm sao cũng tương đối đơn giản nên bạn có thể dễ dàng xác định được nó trên bầu trời.

Đây là chòm sao mang hình ảnh con sư tử Nemean, kì công đầu tiên của người anh hùng Hercules. Hercules được giao nhiệm vụ đi tiêu diệt con sư tử Nemean này, con sư tử có móng sắc hơn mọi loại dao kiếm, bộ da dày và cứng đến mức ngay cả kiếm và tên của Hercules bắn vào nó đều vô hiệu. Cuối cùng, người anh hùng phải giết nó bằng cách vật nhau và đè lên trên, bóp cổ nó cho đến chết.

Đây có thể coi là một trong số những chòm sao sáng nhất và đẹp nhất của Hoàng đạo hay thậm chí là trong số tất cả 88 chòm sao của thiên văn hiện đại. Chòm sao này chiếm một diện tích khá lớn trên thiên cầu với những ngôi sao rất sáng, đặc biệt là sao Regulus, một trong số các ngôi sao sáng nhất bầu trời. Ngôi sao này được đặt tên bởi nhà thiên văn Copernicus, với ý nghĩa là trái tim của con sư tử. Các buổi tối từ tháng 4 đến tháng 6, bạn sẽ dễ dàng nhìn thấy chòm sao này hiện diện trên bầu trời gần như cả buổi tối (từ 7h đến 10h tối)

Virgo – Trinh nữ (23/8 – 23/9)

Chòm sao này có nhiều truyền thuyết kể khác nhau. Có người nói đó là chòm sao tượng trưng cho nữ thần lúa mì Demeter, một trong 12 vị thần tối cao của thế giới Olympia.

Một chuyện khác kể rằng Virgo là con gái của một người nông dân được thần rượu nho Dyonisos dạy cho cách nấu rượu. Men rượu làm cho những người uống nó tưởng mình bị đầu độc nên đã giết chết người nông dân đó. Con gái của ông và con chó trung thành đều tự tử theo.Thần Dyonisos cảm động đã đưa cả 3 lên thành các chòm sao trên bầu trời. Ông bố trở thành chòm sao Mục phu (Bootes), cô con gái trở thành Trinh nữ (Virgo) và con chó trở thành chòm sao Chó Lớn (Canis Major).

Lại có một truyền thuyết khác nói rằng Virgo vốn là nữ thần công lí sống cùng loài người để bảo vệ lẽ phải. Nhưng rồi loài người ngày càng giả dối, tráo trở làm nữ thần không chịu nổi bay về trời, thế nên từ đó chúng ta chỉ còn có thể tìm thấy công lí nơi bầu trời và những vì sao.

Libra – Thiên Bình (24/9 – 23/10)

Chòm sao Virgo chiếm một diện tích rất lớn trên thiên cầu (trong số 88 chòm sao, nó chỉ thua có Hydra về độ lớn). Nếu chưa quen, bạn sẽ khó xác định được do nó có khá nhiều sao sắp xếp khá rắc rối. Tuy nhiên nếu xác định được đường Hoàng Đạo, bạn sẽ dễ dàng nhận ra nó là một vùng trời gồm nhiều ngôi sao sáng nằm ngay phía sau cái đuôi của con sư tử Leo.

Scorpius – Bọ Cạp (24/10 – 22/11)

Trong cuộc chiến tranh thành Trois, số mệnh của nhiều dũng sĩ trong các cuộc đấu đã được định đoạt bằng cái cân Libra này. Mỗi khi các cuộc đấu cân tài cân sức diễn ra, thần Zeus lấy cân ra, 2 đĩa cân tượng trưng cho số mệnh của 2 đối thủ, khi thần nhấc cân lên, đĩa cân của người nào nặng hơn có nghĩa là người đó sẽ phải chấp nhận thất bại và từ giã cuộc sống trần gian.

Nằm ngay phía sau Virgo, chòm sao này chiếm một diện tích khá khiêm tốn. Các buổi tối mùa hè, bạn có thể nhận ra chòm sao này một cách khá dễ dàng mặc dù nó chỉ có một vài ngôi sao khá sáng. Nếu chưa nhận ra ngay, bạn có thể xác định qua vị trí của nó nằm trên Hoàng đạo, giữa 2 chòm sao rất lớn và rất sáng là Virgo và Scorpius

Để trừng phạt chàng thợ săn Orion, nữ thần đất Gaia đã sai một con bọ cạp đi giết chết chàng thợ săn này. Cuộc săn đuổi mà chàng thợ săn trở thành con mồi còn con bọ cạp lại trở thành thợ săn diễn ra dai dẳng đến khi thần Zeus đưa cả 2 lên thành những chòm sao trên trời. Hàng đêm, chúng ta vẫn thấy con bọ cạp đuổi theo chàng thợ săn Orion nhưng không bao giờ đuổi kịp cả.

Ophiuchus – chòm sao Hoàng đạo thứ 13

Trong số 88 chòm sao nói chung và 12 chòm sao Hoàng đạo nói riêng, Bọ Cạp có thể được coi là một trong số những chòm sao sáng nhất, nhất là với đặc điểm khí hậu Việt Nam. Các buổi tối mùa hè suốt từ tháng 6 đến tháng 9 hàng năm, bạn đều có thể quan sát chòm sao này trong thời gian gần như toàn bộ buổi tối.

Nó thường nằm khá cao trên bầu trời, hơi chếch về hướng Nam và rất dễ nhận ra bởi thân hình uốn cong với cặp càng và cái đuôi rất dễ nhận diện của con bọ cạp, hầu hết các ngôi sao của chòm này đều rất sáng. Nếu có một chiếc kính thiên văn hoặc một ống nhòm, khi nhìn vào đuôi con bọ cạp, bạn có thể thấy một ngôi sao ở cái đuôi này thực chất là một nhóm chi chít nhiều sao khá sáng, đó là tinh vân M7.

Sagittarius – Cung thủ (23/11 – 21/12)

Chú ý: Tuyệt đối không được gọi chòm sao này là Thần Nông vì đây là một tên gọi sai hoàn toàn cả về mặt ngôn ngữ lẫn ý nghĩa khoa học, lịch sử.

Do cách định nghĩa hiện đại về chòm sao, mà trong đó mỗi chòm sao chiếm một khoảng diện tích nhất định trên bầu trời, các nhà thiên văn nhận thấy rằng có một phần của chòm sao Ophiuchus (người giữ rắn, thường dịch là Xà Phu) lấn vào khu vực của vòng Hoàng đạo, nằm giữa hai chòm sao Scorpius và Sagittarius. Vì lí do này, Ophiuchus được coi là chòm sao Hoàng đạo thứ 13. Nó cũng là một chòm sao lớn vầ rất sáng mỗi khi xuất hiện trên bầu trời đêm.

Khi quan sát khu vực có chứa đường Hoàng đạo vào những buổi tối mùa hè, bạn sẽ dễ dàng nhận ra chòm sao này với hình dạng như hình trên, nằm ngay phía trên của Scorpius và Sagittarius với một số sao chen vào giữa hai chòm sao này.

Chòm sao này cùng với chòm sao Nhân Mã (mà thường gọi là bán nhân mã – Centaurus) cùng là những chòm sao có hình ảnh của một giống người trong thần thoại Hy Lạp, giống người mà có toàn bộ phần thân dưới là ngựa, nhưng thay bằng cái đầu và cổ của ngựa là nửa thân phía trên của người.

Capricornus – Ma Kết (22/12 – 19/1)

Hầu hết các nhân mã đều rất hung hăng và man rợ, chỉ có một nhân mã được ca ngợi và đưa lên thành các chòm sao. Đó là nhân mã Chiron, vua của các nhân mã, và cũng là một nhân vật uyên bác, thầy dạy của người anh hùng Hercules. Do sơ ý trong một trận đánh, chính một mũi tên tẩm độc của Hercules đã bắn trúng Chiron và kết thúc cuộc đời của nhân mã này.

Nằm ngay kế bên Bọ Cạp – Scorpius, Sagittarius cũng là một chòm sao rất sáng và chiếm diện tích khá rộng (nhỏ hơn bọ cạp một chút). Phần lớn của chòm sao gồm những ngôi sao sáng nhất là phần có hình ảnh cây cung uốn cong của nhân mã, các ngôi sao còn lại hầu hết tương đối mờ và khó nhận diện.

Cũng như Scorpius, bạn có thể quan sát chòm sao này vào buổi tối trong một khoảng thời gian khá dài trong năm.

Pisces – Song Ngư (19/2 – 20/3)

Nhằm lật đổ thần Zeus, con quái vật Typoon đã tấn công và đánh bại Zeus, các vị thần sợ hãi bỏ trốn, họ biến thành các con vật để tránh bị truy đuổi. Thần Pan – vị thần nửa người nửa dê biến thành cá nhưng chỉ có cái đuôi là biến được, còn phần thân trên thì vẫn mang hình con dê. Đến khi thần Hermes giải thoát được cho thần Zeus , còn Typoon bị đánh bại thì các vị thần mới dám trở lại hình dạng như cũ và quay lại thiên đình.

Vị trí tương đối của các chòm sao trên bầu trời

Nằm tiếp theo trên Hoàng đạo sau Cung Thủ (Sagittarius), chòm sao này hơi mờ hơn một chút nhưng vào những buổi tối mùa hè trời trong, bạn vẫn sẽ dễ dàng nhận ra nó nhờ vị trí và nhờ những ngôi sao xếp thành hình một tam giác khép kín. Chính xác là một tam giác vuông với góc vuông hướng về phía Cung Thủ, nhưng cạnh góc vuông lại bị cắt xén đôi chút thành nhiều đoạn nhỏ gấp khúc.

Aquarius là tên chàng Ganimede, một chàng trai rất đẹp. Vẻ đẹp của chàng làm chính thần Zeus cũng yêu mến, thần đã sai con đại bàng Aquila bay xuống hạ giới bắt chàng lên thiên đình Olympia, ban cho chàng sự bất tử và chàng trở thành người mang bình rượu rót cho các thần uống trong các cuộc họp của thế giới các vị thần.

Chòm sao này nằm ngay sau con dê biển Capricornus, các ngôi sao của nó sáng hơn một chút, nhưng cấu tạo lại khá rắc rối để nhận ra. Mặt khác, thời gian chòm sao này xuất hiện trên bầu trời vào buổi tối mùa Đông ở miền Bắc Việt Nam, độ sáng của các ngôi sao sẽ giảm nhiều do mật độ mây và sương đêm, bạn có thể cố gắng quan sát thấy nó qua việc xác định vài ngôi sao sáng nhất và qua vị trí của nó trên Hoàng đạo.

Cũng như truyền thuyết về chòm sao Dê biển (Capricornus), Song ngư là chòm sao mô tả cuộc bỏ trốn của các vị thần trong cuộc tấn công của Typoon. Nữ thần tình yêu và sắc đẹp Aphrodite cùng con trai là thần tình yêu Eros cũng biến mình thành cá và 2 con cá này cùng nhau bỏ trốn cho đến khi thần Zeus chiến thắng và quay lại thiên đình.

Theo chúng tôi

Nếu muốn quan sát chòm sao này một cách thuận lợi nhất vào các đêm mùa hè, bạn sẽ phải thức đến quá nửa đêm, vì chòm sao này chỉ xuất hiện trước nửa đêm vào thời gian mùa đông, khi đó điều kiện ánh sáng trong khí quyển sẽ rất bất lợi cho quá trình quan sát của bạn.

Hai hình ảnh được chụp ở cả hai chế độ trước và sau khi có các đường nối để độc giả dễ hình dung hơn.